Współczesne ślady 5. Cmentarze i inne

"Cmentarze wiele mówią o przeszłości.
Kto chce się dowiedzieć czegoś o historii,
musi zacząć od cmentarzy".
- Arno Surminski


Cmentarze - są kopalnią wiedzy dość rzadko wykorzystywaną przez historyków. Poniżej fotografie m.in. osób związanych z II Inspektoratem Zamojskim AK
1. Cmentarz w Dubie.

Kaplica na cmentarzu w Dubie, gdzie przechowywano broń I Kompanii Ludwika Rogalskiego "Kanciarza" z II Inspektoratu Zamojskiego AK

Franciszek Hrycyk "Bułat"

Stanisław Rogalski "Szczupak" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

Stanisław Przybysz "Maszynka" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

Alfred Kaszuba "Wąż" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

Jan Kapusta "Łączka" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

2. Cmentarz w Zawalowie

Bronisław Załoga "Wicher" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

Józef Włoszczuk "Czad" "Pistolet" - dowódca rejonu Sitno-Kotlice

3. Cmentarz w Horyszowie Polskim

Wacław Borowski "Sierp" żołnierz I kompanii L. Rogalskiego "Kanciarza"

4. Cmentarz w Grabowcu

Piotr Wszytko "Blacha" żołnierz oddziału W.M. Wróblewskiego "Szuma"

5. Cmentarz w Łabuniach

Stanisław Niemczuk "Grzegorz", "Roland" - dowódca rejonu Łabunie

Jan Ćwik, członek ZMP i komendant gminny SP zastrzelony przez oddział Stanisława Pakosa "Wrzosa" 6 V 1951 r. w Łabuńkach

Pomnik poświęcony żołnierzom 9. ppleg AK

6. Cmentarz w Teratynie

Ludwik Greniuk "Żuraw" żołnierz oddziału W.M. Wróblewskiego "Szuma"

7. Cmentarz w Werbkowicach

Emilia i Antoni Świszcz współpracownicy oddziału H. Kwaśniewskiego "Luxa"

8. Cmentarz w Tyszowcach

Marian Pilarski "Jar" dowódca II Inspektoratu Zamojskiego AK - mogiła symboliczna

Władysław Gniewski "Huragan" - dowódca placówki Tyszowce

Jan Kulik "Bela" - dowódca 21. kompanii AK przed M. Pilarskim

Józef Smoliński "Łoza"  - łącznik M. pilarskiego

Jan Jakubiak "Puchacz", "Brzoza"

9. Cmentarz w Szczebrzeszynie

Jan Hadam "Agrest" - dowódca rejonu Szczebrzeszyn - mogiła symboliczna

Stanisław Karczewski "Niebora"

Feliks Świrgoń "Dąb", "Kołpak"

Jan Czuk "Kosa", "Miecz"

10. Bazylika pw. Świętego Antoniego w Radecznicy

Marian Pilarski "Jar" i Stanisław Bizior "Eam"

11. Cmentarz w Zagroblach k. Turobina

Andrzej Stachyra "Saturnin" - dowódca obwodu Krasnystaw

Piotr Smagała "Sroka" - dowódca oddziału zbrojnego w obwodzie Krasnystaw - mogiła symboliczna

12. Cmentarz w Tworyczowie

Czesław Walas "Orlik" - żołnierz oddziału J. Złomańca "Mosiądza" i A. Sobonia "Wichra"

13. Cmentarz przy ul. Unickiej w Lublinie - symboliczne tablice na ścianie kaplicy cmentarnej

14. Kościół pw. św. Bartłomieja w Sitańcu

15. Cmentarz w Zamościu

Czesław Szewluk "Miś", "Orlik"

16. Krzyż w Podborze k. Tyszowiec postawiony 17 VIII 1947 r. przez Mariana Pilarskiego i jego podkomendnych na pamiątkę obławy niemieckiej z 7 VI 1943 r. na żołnierzy AK  i niewydanie przez okoliczną ludność M. Pilarskiego. Na krzyżu widnieje wypalony napis "Boże błogosław Ojczyźnie Naszej 1944 1947 17/VIII”. Stoi w miejscu, gdzie zatrzymane osoby zostały spędzone i torturowane.  Zatrzymano członków AK z Podboru i okolic m.in. żołnierza 21 kompanii AK kpr. Stanisława Szwanca "Sęka". "Sęk" został wysłany do obozu koncentracyjnego na Majdanku.Tam został oznaczony numerem więźniarskim 6777[1]. Szwanc umarł w obozie 6 listopada 1943 r.[2].

---

[1]R. Horbaczewski, Drewniany krzyż dla pamięci, http://roberthorbaczewski.pl/aktualnosc97,5,,drewniany-krzyz-dla-pamieci.html, dostęp: 5 VIII 2018 r.; Informacja dot. Stanisława Szwanca z Muzeum Majdanek w Lublinie, http://www.majdanek.eu/pl/prisoners, dostęp: 17 XI 2018 r.

[2]I. Caban, Na dwa fronty. Obwód AK Tomaszów Lubelski w walce z Niemcami i ukraińskimi nacjonalistami, Lublin 1999, s. 341; I. Caban, Placówka Armii Krajowej Tyszowce. Z dziejów 21 kompanii, Lublin 1999, s. 123; Pismo Państwowego Muzeum na Majdanku do B. Szwanc; Wyciąg z aktu zgonu Stanisława Szwanc z USC Lublin.

Pozostałych zatrzymanych w Podborze mężczyzn zesłano na roboty do Rzeszy.  W rozkazie nr 3/44 z 21 I 1944 r. M. Pilarski "Grom" wskazywał:

„Dla celów ewidencyjnych podaję, że kpr. „Sęk” aresztowany w dniu 7.VI.43 r. przez gestapo – zmarł śmiercią męczennika sprawy polskiej w dniu 5 listopada na Majdanku k/Lublina. Cześć jego pamięci”[3]. 
W oparciu o powyższe dokumenty można stwierdzić, że obława nastąpiła w 1943 r. a nie w 1944 r. stąd data 1944  na krzyżu nie jest datą obławy.

---

[3] Archiwum Państwowe w Lublinie, Rozkaz nr 3/44 Mariana Pilarskiego „Groma".

16. Grodzisko Kościółek w Puszczy Solskiej (niebieski szlak turystyczny - niedaleko wodospadu na rzece Jeleń). Miejsce stacjonowania w 1943-1944 r.  Komendy Obwodu AK Tomaszów Lub. oraz szkoły podoficerskiej AK.

17. Cmentarz w Tomaszowie Lubelskim

Jan Turzyniecki "Mogiłka" żołnierz oddziału "Burty" współpracował z Cz. Szewlukiem "Orlikiem"

18. Szperówka - krzyż w miejscu gdzie zginął Jan Hadam "Agrest"

Wszystkie zdjęcia wykonane przez Bartłomieja Szyprowskiego

Współczesne ślady 4. W.M. Wróblewski "Szum" i H. Kwaśniewski "Lux"

1.  Gliniska gm. Uchanie
Idąc śladami żołnierzy II Inspektoratu Zamojskiego AK nie mogłem pominąć Mieczysława Wróblewskiego "Szuma", dowódcy rejonu Grabowiec  oraz dowódcy "lotnej żandarmerii" tego Inspektoratu a co za tym idzie nie mogłem ominąć Glinisk, w których 23 V 1952 r. w stodole Stanisława Buciora zginął "Szum". Zdjęcia i szkic wykonane 1-2 V 2018 r. przeze mnie.

Gliniska. Budynek mieszkalny Józefa Buciora.

Gliniska. Obecny wygląd posesji Stanisława Buciora, na której zginął W.M. Wróblewski "Szum"

Gliniska. Obecny wygląd posesji Jana Gorajka

Gliniska. Szkic walki W.M. Wróblewskiego "Szuma"

Gliniska. Budynek mieszkalnyWładysława Tołpy - stan obecny - widok od strony ulicy

Widok na budynek mieszkalny Władysława Tołpy od strony lasu. Po prawej stronie za drzwiami widoczne ślady po pożarze

Budynek mieszkalny J. Tołpy - widoczne ślady po pożarze

Ten sam budynek. Po lewej stronie w głębi widoczna droga do Uchań. W budynku widoczne osmalone krokwie oraz w prawym rogu domu osmalone deski, na które położono nowe deski

Gliniska. W głębi posesja Józefa Buciora. W miejscu gdzie obecnie jest przystanek PKS była piwnica, przy której w czasie obławy na "Szuma" 23 V 1952 r. leżała linia obławy KBW.

2. Alojzów gm. Werbkowice
Kolejnym miejscem, które odwiedziłem była posesja Antoniego i Emilii Świszczów w Kol. Alojzów (obecnie Alojzów), gdzie ukrywali się żołnierze oddziału Henryka Kwaśniewskiego "Luxa" z II Inspektoratu Zamojskiego AK: Stanisław Borsuk "Suchy", Jan Wiśniewski "Zawór", Henryk Kwaśniewski "Lux" i Wacław Kwaśniewski "Mściwy". 15 XII 1951 r. w domu Świszczów przebywali ww. partyzanci oraz trójka domowników: Emilia Świszcz, Antoni Świszcz i Mieczysław Piłat. w wyniku obławy KBW i PUBP Hrubieszów zginęli "Lux" i "Mściwy" oraz ujęto "Suchego" i "Zawora". Aresztowano również rodzinę Świszczów i Mieczysława Piłata. Zdjęcia i szkic wykonane 1-2 V 2018 r. przeze mnie.

Alojzów. W centralnym punkcie posesja Świszczów. Widok z trasy Hrubieszów-Werbkowice. Stan obecny

Alojzów. Posesja Świszczów. równolegle do płotu stała stodoła, w której bronili się "Lux" i "Mściwy"

Alojzów. Posesja Świszczów. Miejsce gdzie stał budynek mieszkalny, w którym partyzantów zastała obława. widoczny zadaszony punkt był wówczas częścią domu.

Alojzów. Posesja Świszczów. Obława KBW i UB 15 XII 1951 r.

Zdjęcia i szkice wykonane przez B. Szyprowskiego